مجله نشر جامی

مروری بر زندگی‌ و آثار نجیب محفوظ

نجیب محفوظ یکی از مشهورترین نویسندگان جهان عرب به شمار می‌آید و در آثارش به طیف وسیعی از موضوعات می‌پردازد. از میان مشهورترین آثار وی می‌توان به مواردی مانند آسمان هفتم، از قصر تا قصر، حکایت‌های محله‌ی ما و… اشاره کرد. وی در سال ۱۹۸۸ موفق به دریافت جایزه‌ی نوبل ادبیات شد اما به دلیل بیماری و کسالت نتوانست در مراسم آن شرکت کند.

تحصیلات و سال‌های نخست زندگی نجیب محفوظ

او با نام کامل «نجیب محفوظ عبد العزیز ابراهیم احمد الباشا» در سال ۱۹۱۱ در قاهره به عنوان کوچک‌ترین فرزند خانواده‌اش متولد شد. مذهب در خانواده‌ی محفوظ نقش بسیاری مهمی داشت؛ تا جایی‌ که وی تحصیلات خود را در یک مکتب قرآنی آغاز کرد و این موضوع باعث شد تا در دوران دبستان و راهنمایی شیفته‌ی ادبیات کلاسیک عرب شود. محفوظ در همان سال‌های اولیه‌ی زندگی، علاقه‌ی بسیاری به مطالعه داشت و بیشتر وقت خود را صرف خواندنِ آثار اشخاصی مانند طه حسین، حافظ نجیب و سلامه موسی می‌کرد. 

لازم به یادآوری است؛ محفوظ به همان اندازه تحت تأثیر تعدادی از نویسندگان غربی از جمله فلوبر، زولا، کامو، داستایوفسکی و به ویژه پروست قرار گرفت. او همچنین همواره از نویسندگان عرب دیگری مانند محمد حسین هیکل و ابراهیم المزینی به عنوان افراد تأثیرگذار در حرفه‌ی نویسندگی‌اش یاد می‌کرد.

محفوظ در دانشگاهِ قاهره، فلسفه خواند و بعدها از این اندوخته فلسفی برای نوشتنِ مقالات غیرداستانیِ بی‌شماری در مجلات و روزنامه‌های مختلف استفاده کرد. او در مقطع کارشناسیِ ارشدِ رشته‌ی فلسفه مشغول به تحصیل شد؛ اما در نهایت آن را رها کرد و حرفه‌ی نویسندگی را به صورت جدی ادامه داد. او عمیقاً تحت تأثیر انقلاب ۱۹۱۹ مصر قرار گرفت و همین موضوع باعث شد تا آرمان‌های ملی گرایانه را در آثار خود به شکلی بارز و آشکار نشان دهد.

نویسندگی و بهترین آثار نجیب محفوظ

این نویسنده‌ی مشهور عرب، روزها در وزارت‌خانه‌ها کار می‌کرد و شب‌ها می‌نوشت و با این پشتکار برای ما بیش از سی رمان و داستان‌های کوتاه متعددی به یادگار گذاشته است. در ادامه با تعدادی از بهترین آثار وی آشنا می‌شوید.

کتاب حکایت‌های محله‌ی ما:

 این رمان که جنجالی‌ترین اثر محفوظ محسوب می‌شود تا سال‌ها در کشور مصر ممنوع بود و در لبنان چاپ شد. او در این کتاب به زندگی چندین نسل از افراد یک کوچه می‌پردازد که در تلاش هستند تا حق خود را از کلاهبرداران پس بگیرند. محفوظ برای پیش بردن رمانِ خود از داستان‌هایی مانند «آدم و حوا» و «هابیل و قابیل» استفاده کرد. مذهبیون مصر این وضعیت را تحمل نکردند و محفوظ به دلیل نگارش این کتاب، مرتد اعلام شد. او بعدها مجدداً مورد خشم جامعه‌ی مذهبی قرار گرفت و یکی از مبارزان اسلامی با چاقو به گردن او آسیب زد.

کتاب از قصر تا قصر:

این رمان وضعیت جامعه‌ی مصر، میان دو جنگ جهانی را به تصویر می‌کشد و برای روایت داستانِ خود، یک خانواده را در مرکز داستان قرار می‌دهد. پدرِ این خانواده «سید احمد عبدالجواد» نام دارد که همسر، سه پسر و دو دختر خود را با قوانین سفت و سختی وادار به رعایت موازین اسلامی می‌کند اما خودش از تمامی لذت‌های ممنوعه نهایت استفاده را می‌برد و اجازه نمی‌دهد سایر اعضای خانواده، اقتدارش را زیر سوال ببرند.

فعالیت‌های سیاسی محفوظ

همان‌طور که در سطور بالا ذکر شد، این نویسنده همواره در وزارتخانه‌ها مسئولیت‌های مختلفی را برعهده داشت. علاوه بر آن، محفوظ در خصوص برخی از وقایع سیاسیِ روز، اظهار نظر می‌کرد.

بیشتر نوشته‌های محفوظ عمدتاً به سیاست مرتبط هستند و شخصاً جایی در این باره گفت: «در تمام نوشته‌های من، شما سیاست را خواهید یافت. ممکن است داستانی بیابید که عشق یا هر موضوع دیگری را نادیده گرفته باشم، اما سیاست را نه.»

او در سال ۱۹۷۸ از پیمان کمپ دیوید که درباره‌ی صلح میان اعراب و اسرائیل بود، حمایت کرد و این اظهار نظر چندان به مذاق اسلام‌گرایان خوش نیامد. خودش هم به دلیل نگارش کتاب «حکایت‌های محله‌ی ما» همواره مورد خشم و غضب بخشی از جامعه بود. در نهایت، تمام این‌ اتفاقات منجر به ترور نافرجام محفوظ گردید.

اقتباس از آثار نجیب محفوظ

آغاز و پایان:

این اثر، فیلمی مصری به کارگردانی صلاح ابوسیف است. این فیلم به روایت رمانی با همین نام از نجیب محفوظ می‌پردازد. آغاز و پایان یکی از صد فیلم برتر مصری به شمار می‌آید.

قاهره ۳۰:

یک فیلم درام مصری که در سال ۱۹۶۶ توسط صلاح ابوسیف ساخته شده است و رمان «قاهره‌ی مدرن» نجیب محفوظ را به تصویر می‌کشد.

دزد و سگ‌ها:

یک فیلم مصری به کارگردانی کمال الشیخ که در سال ۱۹۶۲ بر اساس رمانی با همین عنوان از آثار نجیب محفوظ ساخته شد. این فیلم در سیزدهمین جشنواره‌ی بین‌المللی فیلم برلین شرکت کرد.

وراجی روی نیل:

این اثر که در سال ۱۹۷۱ بر اساس رمانی با همین نام ساخته شده است، در زمره‌ی صد فیلم برتر مصری قرار دارد. فیلم وراجی روی نیل به انحطاط جامعه‌ی مصر در دوران جمال عبدالناصر می‌پردازد.

سبک نویسندگی نجیب محفوظ

محفوظ در رمان‌های خود معمولاً مصر استعماری و پسااستعماری را مورد نقد قرار می‌دهد و به مسائلی مانند حقوق زنان، شکست‌های نظام‌های سیاسی، سرکوب سیاسی، وضعیت زندانیان سیاسی، طرد شدن بشریت از سوی خداوند و… اشاره دارد. تأثیر ادبیات غرب در آثار این نویسنده بسیار مشهود است و به افکار اگزیستانسیالیست‌ها نیز توجه ویژه‌ای دارد.

گفتنی‌ست؛ محفوظ در آثار خود با مهارتی خاص، مسائل و مفاهیم پیچیده و فلسفی را در یک داستان به ظاهر ساده و تک بعدی، روایت می‌کند.

فرجام نجیب محفوظ

این نویسنده سال‌ها حرفه‌ی کارمندی را ادامه داد و در سال ۱۹۷۱ از بخش فرهنگی خدمات کشوری بازنشسته شد. محفوظ پس از آسیبی که از ناحیه‌ی گردن در ترور دید، دیگر نتوانست مانند گذشته به نویسندگی بپردازد و فعالیت‌های ادبی‌اش کاهش یافت. او در سال ۱۹۸۸ به عنوان نخستین نویسنده‌ی عرب، جایزه‌ی نوبل ادبیات را دریافت کرد. این چهره‌ی مشهور جهان عرب، در ۳۰ آگوست ۲۰۰۶ به دلیل نارسایی قلبی در ۹۴ سالگی در بیمارستان از دنیا رفت؛ آن هم زمانی که برای جراحی سرِ خود، بستری شده بود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *